Kancelaria Radcy Prawnego Dariusz Borys Kostyra
Zamów poradę online Zapytaj prawnika

Skuteczność kary umownej

27.09.2022

Kara umowna jest instytucją prawa zobowiązań, mającą na celu zabezpieczenie interesów jednej ze stron umowy, na wypadek jej niewykonania bądź też niewłaściwego wykonania przez drugą jej stronę. Aby jej zastrzeżenie było w pełni skuteczne, konieczne jest spełnienie szeregu wymogów, określonych przez obowiązujące przepisy prawne. Czym jest kara umowna, jaki jest jej charakter prawny oraz w jaki sposób ją zastrzec, aby mogła być skutecznie wyegzekwowana, opisuje niniejszy artykuł. 

Czym jest kara umowna?

Na wstępie wskazać trzeba, że kwestie związane z karami umownymi, uregulowane są w ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 1740 z późn. zm.).

Istota kary umownej polega na tym, iż strony mogą zastrzec w zawartej umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę z góry określonej sumy pieniężnej, a więc właśnie kary umownej (art. 483 § 1 Kodeksu cywilnego).

Kara umowna przede wszystkim znacząco wzmacnia pozycję wierzyciela i pełni funkcję dyscyplinującą wobec dłużnika.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 2 czerwca 2017 r. (X GC 56/14) „Kara umowna jest bowiem dodatkowym zastrzeżeniem umownym, wprowadzanym do umowy w ramach swobody kontraktowania, mającym na celu wzmocnienie skuteczności więzi powstałej między stronami w wyniku zawartej przez nie umowy i służy realnemu wykonaniu zobowiązań. Skłania ona tym samym stronę zobowiązaną, może nawet silniej niż jakiekolwiek inne środki, do ścisłego wypełnienia zobowiązania. Dłużnik, godząc się na karę umowną, bierze tym samym na siebie gwarancję jego wykonania. Treścią zastrzeżenia kary umownej jest zobowiązanie się dłużnika do zapłaty wierzycielowi określonej kwoty pieniężnej w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Zapłata kary umownej stanowi niejako automatyczną sankcję przysługującą wierzycielowi w stosunku do dłużnika w wypadku niewykonania przez niego lub nienależytego wykonania zobowiązania z przyczyn, za które dłużnik odpowiada (Z. Gawlik Kodeks cywilny komentarz Tom III zobowiązania – część szczególna. pod red. A Kidyba, Lex, 2014 )”.

 Pełni ona przede wszystkim funkcję kompensacyjną, zmierzającą do zniwelowania wszystkich negatywnych dla wierzyciela konsekwencji wynikających ze stanu naruszenia zobowiązania.  Jej sens wyraża się w tym, że radykalnie ułatwia ona uprawnionemu dochodzenie naprawienia szkody, jakiej doznał wskutek naruszenia przez jego kontrahenta postanowień łączącej ich umowy, albowiem dzięki niej nie jest on zobowiązany do dowodzenia przed sądem istnienia aż dwóch z trzech niezbędnych przesłanek odpowiedzialności kontraktowej, którymi są szkoda i jej wysokość oraz związek przyczynowy. Wynika to z faktu, iż podstawą naliczenia kary umownej jest tylko i wyłącznie niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania przez kontrahenta. Zaznaczyć należy, że możliwość jej dochodzenia uzależniona jest wyłącznie od ziszczenia się warunków przewidzianych w treści samej umowy, takich jak np. nie dostarczenie na czas odpowiedniego towaru, czy też niewykonania zobowiązania w oznaczonym terminie. Dla jej zastosowania bowiem, nie jest istotne, czy szkoda faktycznie została przez wierzyciela poniesiona i jakiej jest ona wartości.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 listopada 2003 r. (sygn. akt: III CZP 61/03), mającą moc uchwały prawnej – „zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie zwalnia dłużnika z obowiązku jej zapłaty w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody”.

Z kolei w wyroku z 8 sierpnia 2008 roku (sygn. akt V CSK 85/08) Sąd Najwyższy stwierdził, że „z punktu widzenia wierzyciela samo niewykonanie zobowiązania jest szkodą a umówiona kara służy w sposób ogólny jej naprawieniu, co w gospodarce opartej na swobodzie umów oznacza funkcję stymulacyjną skłaniającą do wykonywania zobowiązań zgodnie z ich treścią”.

Pamiętać jednak trzeba, że dłużnik nie może bez zgody wierzyciela zwolnić się z zobowiązania przez zapłatę kary umownej (art. 483 § 2 Kodeksu cywilnego).

Jakie są warunki skuteczności kary umownej?

Aby kara umowna cechowała się odpowiednią skutecznością i mogła zostać przez uprawnionego wyegzekwowana od drugiej strony, muszą zostać spełnione odpowiednie przesłanki, wynikające z przepisów obowiązującego prawa, a mianowicie:

I. Kara umowna musi zostać zastrzeżona w zawartej pomiędzy stronami umowie  

Warunkiem skutecznego wyegzekwowania przez wierzyciela kary umownej jest jej wyraźne zastrzeżenie w zawartej z dłużnikiem umowie. Możliwość dochodzenia kary umownej uzależniona jest więc de facto od tego, w jaki sposób zostanie skonstruowana łącząca strony umowa. Co więcej, zwracać trzeba również baczną uwagę na rodzaj zawieranej pomiędzy stronami umowy, albowiem nie w każdym stosunku cywilnoprawnym dopuszczalne jest zawarowanie kary umownej.

Pamiętać przy tym trzeba o zachowaniu należytej staranności w kształtowaniu zapisu o karze umownej, gdyż to na stronie dochodzącej zapłaty kary umownej spoczywa obowiązek wykazania przed sądem nie tylko naruszenia przez kontrahenta postanowień łączącej ich umowy, ale także udowodnienia, że zawarte w niej zostało skuteczne postanowienie o karze umownej.

Podkreślić należy, że możliwe jest zastrzeżenie kar umownych już na etapie umowy przedwstępnej, przy czym może to dotyczyć zarówno niewykonania jej samej, a więc niezawarcia umowy przyrzeczonej, jak i niewykonania umowy przyrzeczonej. Kary umowne mogą być również przewidziane w umowie ramowej lub umowie uzupełniającej treść wcześniej zawartej umowy.

Wątpliwości doktrynalne budziło, czy można zastrzec karę umowną w umowach starannego działania, a więc takich, których celem jest wykonywanie określonych czynności w sposób staranny i cykliczny, a które nie muszą zmierzać do osiągnięcia rezultatu, co nie wyklucza, iż taki nastąpi. Przy czym nie wynik, lecz starania w celu osiągnięcia tego wyniku są elementem wyróżniającym dla tej umowy. Do tej kategorii należą umowy o świadczenie usług, jak na przykład umowa zlecenia (patrz wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 16 maja 2018 r. (III AUa 962/17, LEX nr 2692708). 

Zostały one rozwiane w ustalonym orzecznictwie, jak na przykład w wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 22 lipca 2014 r. (I ACa 75/14, LEX nr 1506261), zgodnie z którym „(…) przyjąć także należy, że kara umowna może być zastrzeżona również w umowie starannego działania. (…) z ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego (wyrok SNz dnia 12 grudnia 2007 r. V CSK 333/07 OSNC 2009/2/30) wynika, że ustawodawca ograniczył możliwość zastrzegania kary umownej tylko przez wskazanie, że zobowiązanie, którego niewykonanie może być nią obwarowane, ma być niepieniężne. Nie można zatem dopatrywać się w przepisach kodeksu cywilnego dodatkowych warunków, których tam nie zastrzeżono, a przeciwnie, należy przyjąć, że każda umowa - bez względu na to, czy należy do kategorii umów rezultatu, czy starannego działania - może obejmować zastrzeżenie kary umownej”.

Sąd Najwyższy przesądził również o możliwości stosowania kary umownej na wypadek odstąpienia przez drugą stronę od umowy. W wyroku z dnia 21 maja 2014 r. (II CSK 529/13W, LEX nr 1493917) stwierdził on, iż „w orzecznictwie dopuszcza się jednak możliwość skutecznego zastrzeżenia kary umownej również na wypadek odstąpienia od umowy, bez względu na charakter świadczeń, do jakich zobowiązały się strony umowy, od której się odstępuje. W uzasadnieniu tego stanowiska wskazuje się, że z chwilą odstąpienia od umowy powstaje - ex lege - między stronami dotychczasowej umowy zobowiązanie, o którym mowa w art. 494 k.c. (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03, OSNC 2004, Nr 5, poz. 69 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 października 2006 r., IV CSK 154/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 117 i z dnia 13 czerwca 2008 r., I CSK 13/08, nie publ.)”.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 2 czerwca 2017 r. (X GC 56/14) „Źródłem zastrzeżenia kary umownej może być umowa, przy czym nie jest konieczne, by była to ta sama umowa, której naruszenie rodzi obowiązek zapłaty kary umownej. Kara umowna zastrzeżona może być zarówno co do zobowiązania już istniejącego, jak i przyszłego”.

II. Kara umowna musi zostać precyzyjnie opisana, w szczególności w zakresie jej wysokości oraz przyczyn zapłaty.

Podkreślenia wymaga fakt, iż jeżeli wolą stron jest wprowadzenie do kontraktu kary umownej wówczas niezbędne jest zawarcie w odpowiednim zapisie wszystkich jej przedmiotowo istotnych elementów, a mianowicie:

1) dokładne określenie zobowiązania stron umowy, którego niewykonanie lub nienależyte wykonanie rodzi obowiązek zapłaty kary,

2) precyzyjne wskazanie podmiotu zobowiązanego do zapłaty kary umownej oraz opisanie okoliczności, po której wystąpieniu uprawniony będzie mógł jej dochodzić,.

oraz

3) określenie wysokości kary umownej oraz termin jej zapłaty przez zobowiązanego.

Ważne dla skuteczności kary umownej jest odpowiednie zapisanie w umowie jej postaci i sposobu w jaki będzie ona mogła być naliczana. Wysokość kary umownej może być określona w sposób kwotowy, procentowy, a więc jako procent wartości całego świadczenia, którego dłużnik nie wykonał w sposób prawidłowy, lub też w sposób łączący obie metody. Z kolei wysokość kary umownej może zależeć od:

1)  charakteru obowiązków, jakie zostaną przez dłużnika naruszone i ich ważności dla stron,

2) zakresu dokonanego naruszenia, w postaci np. rosnących stawek dziennych kary umownej, począwszy od pierwszego dnia zwłoki w wykonaniu zobowiązania,

3) stopnia zawinienia lub przyczynienia się dłużnika do pogwałcenia przyjętego przez niego zobowiązania względem drugiej strony, poprzez zastrzeżenie np. wyższej kary przy jego niedbalstwie,

4) częstotliwości wystąpienia naruszenia swojej powinności przez dłużnika i zawarowanie wzrastającej wartości kary przy każdym kolejnym pogwałceniu łączącej strony umowie.

W myśl wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 2 czerwca 2017 r. (X GC 56/14) „zastrzeżenie kary umownej określać musi zobowiązanie pierwotne i rodzaj jego naruszenia, z którym związany będzie obowiązek świadczenia kary oraz oznaczenie sumy pieniężnej, stanowiącej karę umowną. Elementy te są obligatoryjne. Są to przedmiotowo istotne elementy zastrzeżenia kary umownej.

Kara umowna może zostać zastrzeżona – z przedmiotowego punktu widzenia – na wypadek wystąpienia jednej z trzech grup zdarzeń: a) niewykonania zobowiązania, b) nienależytego wykonania zobowiązania w ogólności, c) konkretnych uchybień w zakresie sposobu wykonania zobowiązania (np. co do jakości). Przy czym w jednej umowie można przewidzieć odrębną karę za niewykonanie, a odrębną za nienależyte wykonanie zobowiązania (wyr. SN z dnia 17 grudnia 2008 roku, I CSK 240/08, LEX nr 484667)”.

W wyroku z dnia 26 lutego 2021 roku (V AGa 52/20, LEX nr 3174738) Sąd  Apelacyjny w Katowicach stwierdził, że „Kara umowna w ujęciu art. 483 § 1 kc jest świadczeniem pieniężnym, którego wysokość podlega jednoznacznemu ukształtowaniu w momencie jej zastrzeżenia. Nie jest wymagane jej kwotowe określenie i może to nastąpić na podstawie jednoznacznie ustalonych przez strony kryteriów, które pozwalają na jej arytmetyczne wyliczenie, bez konieczności jednak ustalenia podstawy, od której będzie zależna jej wysokość. Nie może być tym samym kara umowna ustalana na podstawie bliżej nieokreślonych lub niejasnych kryteriów, względnie na podstawie jednostronnej woli stosunku obligacyjnego. zastrzeżenie kary umownej naruszające te zasady jest nieważne (art. 58 § 1 kc)”.

Z kolei wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2019 roku (I CSK 280/18, LEX nr 2746892) wskazał, że „„Jeżeli strony nie ustalą w umowie wprost kwoty kary umownej, to powinny wprowadzić taki miernik jej wyliczenia, aby chodziło jedynie o dokonanie w przyszłości (gdy zajdą przesłanki naliczenia tej kary) działania o charakterze wyłącznie arytmetycznym, bez konieczności ustalenia podstawy, od której będzie uzależniona wysokość kary umownej. W przeciwnym razie postanowienie umowne będzie nieważne jako sprzeczne z art. 483 § 1 kc”.

III. Kara umowna może być stosowana tylko i wyłącznie do zobowiązań o charakterze niepieniężnym.

Bardzo istotne jest aby pamiętać, że kara umowna może być zastrzeżona wyłącznie za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązań o charakterze niepieniężnym, a więc takich, których przedmiotem świadczenia nie jest jedynie wartość wyrażona w określonych jednostkach pieniężnych, przy czym samo to pojęcie należy traktować bardzo szeroko. Przesądza o tym fakt, iż instrumentem stosowanym do ochrony interesów podmiotu, któremu przysługuje wierzytelność pieniężna, są odsetki.

Nie jest więc dopuszczalne nałożenie kary umownej np. za brak zapłaty wynagrodzenia w terminie, jak również  niewniesienie kaucji, czy niewniesienie wkładu pieniężnego przez jednego ze wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Postanowienie przewidujące obowiązek zapłaty kary umownej za niespełnienie lub nieprawidłowe spełnienie świadczenia pieniężnego będzie bezwzględnie nieważne i nie wywoła żadnych skutków prawnych.

Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r. (III CZP 61/03Z, OSNC 2004/5/69) „kara umowna ogranicza się tylko do niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego (art. 483 § 1 k.c.). Kategorię "zobowiązania niepieniężnego" należy rozumieć szeroko. Obejmuje ono z pewnością zobowiązania niepieniężne, przewidujące świadczenia o charakterze majątkowym, np. polegające na zawarciu umowy przyrzeczonej, oraz niemajątkowym, np. powstrzymanie się od podejmowania określonej działalności, w tym - konkurencyjnej. W praktyce kontraktowej można zaobserwować zastrzeganie kar umownych także na wypadek skorzystania przez jednego z kontrahentów z uprawnienia kształtującego, np. wypowiedzenia umowy lub odstąpienia od niej, przy czym jako jedną z przesłanek dochodzenia kary przewiduje się niekiedy wyrządzenie określonej szkody”.

Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2019 r. (III CZP 3/19, OSNC 2020/5/35) nie jest dopuszczalne zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania zobowiązania o charakterze pieniężnym.

IV. Kara umowna nie może być rażąco wygórowana

W przypadku gdy kary umowne będą nieadekwatne do danego rodzaju umowy, nie będą one wprawdzie z mocy prawa nieważne, jednak podmiot zobowiązany do ich zapłaty będzie miał możliwość dochodzenia ich obniżenia przez sąd w drodze tzw. miarkowania.

Podkreślić należy, że, dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej w dwóch przypadkach, a mianowicie:

1) jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane,

2) gdy kara umowna jest rażąco wygórowana (art. 484 Kodeksu cywilnego).

Podkreślić trzeba, iż obie te przesłanki są całkowicie równorzędne, a tym samym wystąpienie którejkolwiek z nich, uzasadnia zastosowanie tzw. miarkowania kary umownej. Ma ona na celu przede wszystkim przeciwdziałanie zbyt dużym dysproporcjom między wysokością zastrzeżonej kary a ochroną interesu wierzyciela. Kara umowna nie może bowiem ze swej istoty prowadzić do bezpodstawnego wzbogacenia wierzyciela.

W orzecznictwie występują różne kryteria oceny rażącego wygórowania kary umownej.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 16 stycznia 2013 r. (I ACa 1309/12, LEX nr 1344072) „Judykatura stworzyła swoisty katalog mierników oceny wysokości kar umownych. Jednym z podstawowych, a jednocześnie najbardziej ogólnych kryteriów, w oparciu o które dokonuje się oceny wysokości kary umownej, celem stwierdzenia, czy jest ona rażąco wygórowana, jest stosunek pomiędzy wartością kary umownej a wartością całego zobowiązania głównego. Kryterium miarkowania stanowi także stosunek wysokości zastrzeżonej kary do wysokości wynagrodzenia wykonawcy. Niewątpliwie za zasadnicze kryterium oceny rażącego wygórowania kary umownej należy uznać stosunek wysokości zastrzeżonej kary umownej do wysokości szkody doznanej przez wierzyciela”.

Takie stanowisko zajmował również Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 11 stycznia 2007 r. (II CSK 400/06, nie publ.) oraz z dnia 21 listopada 2007 r. (I CSK 270/07, nie publ.).

W myśl wyroku Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2021 roku (V CSKP 17/21 LEX nr 3123825) „Katalog kryteriów pozwalających na zmniejszenie kary umownej nie jest zamknięty, a ocena w tym zakresie, w zależności od okoliczności sprawy, należy do sądu orzekającego. Niewątpliwie miarkowanie kary umownej ma na celu przeciwdziałanie dużym dysproporcjom między wysokością zastrzeżonej kary a godnym ochrony interesem wierzyciela”.

Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 24 marca 2017 roku, I ACa 1238/16, stwierdził, że „dla redukcji kary umownej nie jest wystarczające stwierdzenie, że kara umowna jest wygórowana, lecz konieczne jest ustalenie, że jest to wygórowanie sięgające stopnia «rażącego», a zatem niewspółmiernego do celów i założeń, jakim ma służyć”.

Z kolei w wyroku z dnia 9 lutego 2005 r. (II CK 420/04, LEX nr 301769) Sąd Najwyższy wskazał, że „Kara umowna może być uznana za rażąco wygórowaną gdy jest ona równa bądź zbliżona do wysokości wykonanego z opóźnieniem zobowiązania, w związku z którym ją przewidziano. Nie jest jednak wykluczona w tej wysokości, jeżeli dłużnik za okres, za który została wyliczona nie spełnił świadczenia w ogóle. W takim bowiem wypadku musiałby podważać ważność umowy w zakresie wysokości kary umownej, ze względu na jej sprzeczność z prawem bądź zasadami współżycia społecznego”.

Zasadą jest, że w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody. Pamiętać przy tym trzeba, że żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony w zawartej umowie postanowiły inaczej. W przypadku, gdyby zastrzeżona kara umowna była mniejsza niż rzeczywista szkoda a wierzyciel nie zastrzegł w umowie prawa do żądania odszkodowania przenoszącego wysokość kary umownej, nie może on żądać takiego odszkodowania.

Kara umowna, co do zasady, nie będzie przysługiwała stronie, której kontrahent nie wykonuje lub wykonuje nienależycie zobowiązanie, jeśli jest to skutkiem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności.

Reasumując – kara umowna jest niezwykle przydatnym instrumentem prawnym, umożliwiającym zabezpieczenie interesów wierzyciela na wypadek niewykonania lub niewłaściwego wykonania zobowiązania umownego przez dłużnika. Aby jednak mogła ona w pełni spełnić swoją rolę, konieczne jest przestrzeganie przy jej ustalaniu zasad wskazanych przez obowiązujące przepisy prawa. W przeciwnym razie, zastrzeżenie kary umownej będzie bądź bezwzględnie nieważne bądź też zobowiązanie z jej tytułu podlegać będzie miarkowaniu, a więc obniżeniu przez właściwy sąd.



Tagi: skuteczność kary umownej, kara umowa, warunki skuteczności kary umownej, zastrzeżenie kary umownej

Opinie naszych zadowolonych Klientów
    Zostaw swój komentarz
    Adres e-mail nie zostanie opublikowany
Zapytaj prawnika
Umów wizytę
Opinie klientów
Maryna

Komunikacja i współpraca z kancelarią zostawiły bardzo pozytywne emocje. Wszyscy pracownicy bardzo mili i pomocni. Poziom profesjonalności bardzo wysoki . Myślałam, że moja sprawa nie jest do załatwienia, ale SIĘ UDAŁO! Otrzymałam kartę na 3 lata w trzy miesiące. Bardzo się cieszę , że trafiłam na kancelarię LexVin, doświadczonego prawnika Pana Dariusza Kostyry. Jestem bardzo wdzięczna i serdecznie polecam najlepszą kancelarię w Warszawie.

  • right
Mikołaj

Jestem mile zaskoczony jakością, fachowością i krótkim czasem prowadzenia sprawy choć do tej pory współpracowałem z wieloma kancelariami i prawnikami.

  • left
  • right
Andrzej

Szczerze polecam ta kancelarie dobry kontakt, szybka odpowiedz i pełen profesjonalizm. W sądzie poszło tak jak mówił Pan Dariusz. Dziękuje.

  • left
  • right
Piotr

Cieszy mnie niezmiernie, że w tak trudnych czasach wyzysku, manipulacji i cwaniactwa jest tak profesjonalna możliwość obrony. Dziękuję panie Darku !

  • left
  • right
Darek

Jestem bardzo mile zaskoczony profesjonalnością i szybkością odpowiedzi. Poleciłem serwis znajomym, bo warto!

  • left
  • right
Michał

Bardzo fachowa i szybka pomoc, a wszystko w dobrej cenie. Jestem pełen uznania i wdzięczności dla Kancelarii LexVin za profesjonalną realizację usługi.

  • left
  • right
Karolina

Bardzo dziękuję za zajęcie się moją sprawą oraz szybkie wysłanie mi sprzeciwu. Z pewnością polecę Państwa usługi.

  • left
  • right
Joanna

Pomoc prawną otrzymałam błyskawicznie i profesjonalnie.Świetna,merytoryczna i miła obsługa. Serdecznie dziękuję.

  • left
  • right
Aneta

Bardzo dziękuję za profesjonalne i szybkie napisanie sprzeciwu. Polecam pomoc prawną Kancelarii LexVin każdemu, kto szuka profesjonalnej pomocy prawnej.

  • left
  • right
Podobne artykuły