Kancelaria Radcy Prawnego Dariusz Borys Kostyra
Zamów poradę online Zapytaj prawnika

Udaremnianie zaspokojenia wierzyciela przez dłużnika

23.05.2012
Zgodnie z treścią art. 300 Kodeksu karnego kto, w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości, udaremnia lub uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela przez to, że usuwa, ukrywa, zbywa, darowuje, niszczy, rzeczywiście lub pozornie obciąża albo uszkadza składniki swojego majątku, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. 
 
Art. 300 jest pierwszym z grupy przepisów penalizujących tzw. przestępstwa na szkodę wierzycieli. Przewiduje on typ podstawowy (§ 1) oraz kwalifikowany (§ 3) przestępstwa udaremniania lub uszczuplania zaspokojenia wierzycieli oraz typ podstawowy przestępstwa udaremniania egzekucji (§ 2). 
 
Strona przedmiotowa czynu stypizowanego w art. 300 § 1 Kodeksu karnego polega na udaremnieniu lub uszczupleniu zaspokojenia swojego wierzyciela przez dłużnika, któremu grozi niewypłacalność lub upadłość, przy czym wskazanymi w przepisie sposobami zachowania dłużnika są usuwanie, ukrywanie, zbywanie, darowanie, niszczenie, uszkadzanie oraz rzeczywiste lub pozorne obciążanie składników jego majątku. Do zrealizowania znamion typu kwalifikowanego omawianego występku, stypizowanego w art. 300 § 3, niezbędne jest wyrządzenie przez sprawcę szkody wielu wierzycielom. 
 
Czyny określone w art. 300 § 1-3 Kodeksu karnego mają charakter materialny; do ich dokonania niezbędne jest wystąpienie skutku w postaci udaremnienia lub uszczuplenia zaspokojenia wierzyciela lub wierzycieli (zob. wyrok SN z 8 stycznia 2008 r., III KK 368/2007 , LexPolonica nr 1854132, „Biuletyn Prawa Karnego” 2008, nr 2, poz. 15). Tym samym podejmowanie przez sprawcę zachowań charakterystycznych dla czynności sprawczej, nawet w zamiarze udaremnienia zaspokojenia wierzyciela, nie będzie stanowiło dokonania, jeśli z jakiegoś powodu nie dojdzie do rzeczywistego utrudnienia dochodzenia roszczeń wierzyciela (np. w przypadku przeniesienia własności nieruchomości bez zachowania wymaganej formy aktu notarialnego, choć w takiej sytuacji w grę wejdzie odpowiedzialność za usiłowanie nieudolne) (por. J. Majewski, w: Kodeks... , red. A. Zoll, t. III, Kraków 2008, s. 705). 
 
Przez „udaremnienie zaspokojenia wierzyciela” należy rozumieć spowodowanie całkowitej niemożności jego zaspokojenia. Uszczuplenie oznacza natomiast uniemożliwienie zaspokojenia roszczenia wierzyciela w jakiejkolwiek części, przy czym nie musi być to część znaczna, choć w przypadku uszczuplenia zaspokojenia wierzyciela w niewielkiej części możliwe będzie wystąpienie znikomej społecznej szkodliwości czynu (zob. J. Majewski, w: Kodeks... , red. A. Zoll, t. III, Kraków 2008, s. 706). 
 
Zgodnie z  art. 10 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn. Dz.U z 2009 r. Nr 175, poz. 1361) upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Dłużnika uważa się za niewypłacalnego, jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 11 ust. 1), zaś dłużnika będącego osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, uważa się za niewypłacalnego także wtedy, gdy jego zobowiązania przekroczą wartość jego majątku, nawet wówczas, gdy na bieżąco te zobowiązania wykonuje (art. 11 ust. 2). W obecnym brzmieniu ustawa - Prawo upadłościowe i naprawcze reguluje zasady wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnych dłużników będących nie tylko przedsiębiorcami, ale i osobami fizycznymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej, których niewypłacalność powstała wskutek wyjątkowych i niezależnych od nich okoliczności ( art. 1 ust. 1 pkt 1 ). Ponadto przepisy prawa upadłościowego i naprawczego stosuje się do wskazanych w  art. 5 ustawy podmiotów, którymi oprócz przedsiębiorców w rozumieniu ustawy  z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, są także spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjne nieprowadzące działalności gospodarczej, wspólnicy osobowych spółek handlowych ponoszący odpowiedzialność za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem oraz wspólnicy spółki partnerskiej ( art. 2 ). Do przyjęcia kwalifikacji z art. 300 § 1 wystarcza samo zagrożenie dłużnika upadłością lub niewypłacalnością; nie musi do nich jeszcze dojść, choć zagrożenie takie powinno być realne, a zajście tych okoliczności co najmniej wysoce prawdopodobne (zob. O. Górniok, Prawo... , s. 108). 
 
Przedmiotem czynności wykonawczej jest majątek dłużnika, w stosunku do którego podejmuje on wskazane w art. 300 § 1 zachowania. Przez usuwanie należy rozumieć takie działanie dłużnika, w wyniku którego dochodzi do zmiany położenia rzeczy, a przez ukrywanie - umieszczanie ich w miejscu niedostępnym lub nieznanym innym osobom. Pod pojęciem zbywania kryją się wszystkie odpłatne czynności rozporządzające dłużnika, natomiast darowanie oznacza wszelkie nieodpłatne rozporządzenie składnikami majątku dłużnika. Niszczenie oznacza fizyczne unicestwienie rzeczy, uszkodzenie zaś to takie fizyczne oddziaływanie na rzecz, w wyniku którego traci ona na wartości. Przez rzeczywiste lub pozorne obciążenie należy rozumieć przyjmowanie przez dłużnika zobowiązań majątkowych rzeczywistych albo pozorowanych, np. w przypadku umowy zawartej z osobą trzecią dla pozoru (zob. K. Buczkowski, Przestępstwa ..., s. 67-68). 
 
Art. 300 § 3 przewiduje typ kwalifikowany występku określonego w art. 300 § 1 ze względu na fakt wyrządzenia przez sprawcę swoim czynem szkody wielu wierzycielom. Rozbieżności w doktrynie wywołuje wykładnia określenia „wielu wierzycieli” . Zdaniem J. Majewskiego to nieostre określenie należy każdorazowo interpretować z uwzględnieniem realiów konkretnego stanu faktycznego, a zwłaszcza zakresu prowadzonej przez sprawcę działalności oraz liczby jego wierzycieli (J. Majewski, w: Kodeks... , red. A. Zoll, t. III, Kraków 2008, s. 709-710; podobnie A. Marek, Kodeks ..., s. 552). Bardziej przekonujące wydają się jednak poglądy, zgodnie z którymi wielu wierzycieli to dziesięciu lub więcej. Interpretacja taka jest zgodna z potocznym znaczeniem słowa „wiele” . Ponadto należy wskazać, że ustawodawca np. w  art. 301 § 1 posługuje się określeniem „kilku wierzycieli” , a zatem wielu wierzycieli to więcej niż kilku. Określenie „kilku” może bowiem oznaczać maksymalnie liczbę dziewięć (tak O. Górniok, Prawo ..., s. 108). Gdyby od zakresu działalności sprawcy lub ogólnej liczby jego wszystkich wierzycieli ustawodawca chciał uzależniać liczbę poszkodowanych przez sprawcę wierzycieli niezbędną do zaostrzenia odpowiedzialności karnej, wówczas mógłby dać temu wyraz wprost, używając np. sformułowania „większość wierzycieli”  lub określając wysokość spowodowanej szkody jako znaczną bądź wielką. 
 
W przypadku czynu zabronionego stypizowanego w art. 300 § 2 zachowanie sprawcy polega na podejmowaniu takich samych jak w art. 300 § 1 zachowań w stosunku do składników jego majątku zajętych lub zagrożonych zajęciem, przy czym sprawca musi za pomocą tych zachowań udaremnić lub uszczuplić zaspokojenie swego wierzyciela, kierując się jednocześnie chęcią udaremnienia wykonania orzeczenia sądu lub innego organu państwowego. 
 
Ustalenie momentu, od którego składniki majątku są zajęte, wynika z odpowiednich przepisów dotyczących egzekucji wierzytelności (m.in. zawartych w  Kodeksie postępowania cywilnego przepisów regulujących postępowanie egzekucyjne). Natomiast o zagrożeniu zajęciem można mówić w sytuacji, gdy istnieje duże prawdopodobieństwo skierowania do tych składników majątkowych egzekucji przez wierzyciela, jeżeli niebezpieczeństwo ich zajęcia jest realne (zob. K. Buczkowski, Przestępstwa... , s. 69). 
 
Czyn stypizowany w art. 300 § 2 należy do tzw. przestępstw materialnych ściętych. Do jego dokonania nie jest potrzebne osiągnięcie przez sprawcę wskazanego w przepisie celu, tj. udaremnienie wykonania orzeczenia organu państwowego; wystarczy ustalenie, że sprawca do osiągnięcia takiego celu swoim zachowaniem dążył. Natomiast do dokonania czynu niezbędne będzie spowodowanie przez sprawcę rzeczywistego udaremnienia lub uszczuplenia zaspokojenia wierzyciela (zob. postanowienie SN z 4 listopada 2002 r., III KK 283/2002 , LexPolonica nr 361031, OSNKW 2003, nr 3-4, poz. 34; zob. też wyrok SN z 26 czerwca 2008 r, IV KK 42/2008 , LexPolonica nr 1952117, OSNKW 2008/9/76, w którym sąd ten wskazał, że do wypełnienia wszystkich znamion przestępstwa z art. 300 § 2 „konieczne jest udaremnienie bądź uszczuplenie egzekucji” ). Jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z 3 lipca 2007 r., II KK 336/2006 , LexPolonica nr 1668002 (Prok. i Pr. 2007, nr 12, poz. 10) wskazane w art. 300 § 2 skutki w postaci udaremnienia lub uszczuplenia zaspokojenia wierzyciela „są rozłączne i tym samym względem określonego wierzyciela nie mogą wystąpić równocześnie” . 
 
Przez orzeczenie sądu lub innego organu państwowego należy rozumieć każde rozstrzygnięcie organu państwowego wydane w przewidzianej prawem formie i nadające się do prowadzenia egzekucji na jego podstawie. 
 
Na aprobatę zasługuje pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z 20 stycznia 2005 r., I KZP 31/2004 , LexPolonica nr 373302 (OSNKW 2005, nr 2, poz. 20), że „zbycie rzeczy zajętej w postępowaniu egzekucyjnym, prowadzonym na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego, może wyczerpywać znamiona przestępstwa określonego w art. 300 § 2 k.k. - mimo przewidzianej w art. 848 k.p.c. możliwości kontynuowania postępowania egzekucyjnego przeciwko nabywcy rzeczy - o ile zaistnieje skutek w postaci udaremnienia lub uszczuplenia zaspokojenia wierzyciela” , a tym samym „w sytuacji możliwości kontynuowania skutecznej egzekucji wierzytelności w stosunku do nabywcy <> skutek może nie zaistnieć, powodując brak podstaw do przypisania przestępstwa sprawcy, który zrealizował swoim działaniem pozostałe jego znamiona” (zob. też wyrok SN z 3 lipca 2007 r., II KK 336/2006 , LexPolonica nr 1668002, Prok. i Pr. 2007, nr 12, poz. 10).
 
Wszystkie czyny określone w art. 300 Kodeksu karnego ścigane są w trybie publicznoskargowym, przy czym przestępstwo określone w  § 1 ścigane jest z urzędu tylko wtedy, gdy pokrzywdzonym jest Skarb Państwa. W pozostałych przypadkach ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. Natomiast bez względu na charakter podmiotu pokrzywdzonego z urzędu ścigane są zawsze czyny stypizowane w art. 300 § 2 i 3. 


Tagi: wierzyciel, dłużnik, windykacja

Opinie naszych zadowolonych Klientów
    Zostaw swój komentarz
    Adres e-mail nie zostanie opublikowany
Zapytaj prawnika
Opinie klientów
Mikołaj

Jestem mile zaskoczony jakością, fachowością i krótkim czasem prowadzenia sprawy choć do tej pory współpracowałem z wieloma kancelariami i prawnikami.

  • right
Andrzej

Szczerze polecam ta kancelarie dobry kontakt, szybka odpowiedz i pełen profesjonalizm. W sądzie poszło tak jak mówił Pan Dariusz. Dziękuje.

  • left
  • right
Piotr

Cieszy mnie niezmiernie, że w tak trudnych czasach wyzysku, manipulacji i cwaniactwa jest tak profesjonalna możliwość obrony. Dziękuję panie Darku !

  • left
  • right
Darek

Jestem bardzo mile zaskoczony profesjonalnością i szybkością odpowiedzi. Poleciłem serwis znajomym, bo warto!

  • left
  • right
Michał

Bardzo fachowa i szybka pomoc, a wszystko w dobrej cenie. Jestem pełen uznania i wdzięczności dla Kancelarii LexVin za profesjonalną realizację usługi.

  • left
  • right
Karolina

Bardzo dziękuję za zajęcie się moją sprawą oraz szybkie wysłanie mi sprzeciwu. Z pewnością polecę Państwa usługi.

  • left
  • right
Joanna

Pomoc prawną otrzymałam błyskawicznie i profesjonalnie.Świetna,merytoryczna i miła obsługa. Serdecznie dziękuję.

  • left
  • right
Aneta

Bardzo dziękuję za profesjonalne i szybkie napisanie sprzeciwu. Polecam pomoc prawną Kancelarii LexVin każdemu, kto szuka profesjonalnej pomocy prawnej.

  • left
  • right
Podobne artykuły